Ontmoeting met Terres Rouges en de mensen die het tot leven brengen

Mijn naam is Pierre Seeger, ik ben Belg en heb een opleiding als bio-ingenieur gevolgd. Ik heb twee jaar in Benin doorgebracht als Junior Expert, waar ik met Join For Water heb gewerkt aan projecten op het gebied van water en landbouw. Naast mijn werk heb ik ook wat tijd doorgebracht bij een Beninese ngo, een intens menselijke en indrukwekkende ervaring, waarvan ik hier een fragment deel.

Zoals in veel te veel grote steden kun je geen voet zetten in Cotonou (de economische hoofdstad van Benin) zonder getroffen te worden door het aantal mensen dat aan hun lot wordt overgelaten. Maar wat hier het schokkendst is, is de enorme aanwezigheid van kinderen die zich alleen behelpen. Overal, in bijna elke straat, kom je deze te jonge, maar al door het leven getekende gezichten tegen: sommigen werken op bouwplaatsen of verkopen schroot, anderen herstellen autobanden aan de kant van de weg, ze worden hier vulcanisateurs genoemd, nog anderen verkopen pinda’s, water of kleine voorwerpen op straat. Velen onder hen bedelen.

Sommige beelden blijven je bij. Ik zal me altijd het strandfeestje herinneren, enkele weken na mijn aankomst in Benin. Dat ging door binnen een omheind terrein, maar uit nieuwsgierigheid keek ik over het hekken en zag ik kinderen in de vuilnisbakken van het feest snuffelen. Het deed me huiveren.

De dagen gingen voorbij en deze taferelen herhaalden zich. Na verloop van tijd raak je eraan gewend. Dat vond ik het engste: die gewenning aan het onaanvaardbare, die sluipende verschuiving naar onverschilligheid. Terwijl we nooit zouden mogen vergeten dat dit allemaal niet ‘normaal’ zou mogen zijn.

Ik was geraakt door kinderarmoede en wilde het begrijpen. Ik wilde verder gaan dan alleen medeleven, dat vaak nutteloos is, en mensen ontmoeten die concreet actie ondernemen en mij inspireren. Zo hoorde ik over Terres Rouges Bénin, een Beninese organisatie die gespecialiseerd is in de psychosociale begeleiding van straatkinderen en kinderen uit gebroken gezinnen. Ik was geïntrigeerd en wilde meer weten.

De cijfers in het kort

De situatie van de kinderen in Benin vertoont bemoedigende vooruitgang, maar er is nog een lange weg te gaan. Volgens gegevens van UNICEF (https://data.unicef.org/country/ben/#education) daalt de kindersterfte, maar andere indicatoren wijzen er echter op dat er nog uitdagingen zijn. Nog steeds volgens UNICEF voltooide in 2018 slechts 48 % van de kinderen in het lagere schoolonderwijs effectief hun schoolopleiding, en bedroeg het alfabetiseringspercentage van jongeren tussen 15 en 24 jaar slechts 61 %.

De gegevens over kinderarbeid en geweld tegen kinderen wijzen ook op een bijzonder moeilijke sociale context. In 2022 werd bijna een op de vijf kinderen in Benin, ofwel 19 % van de 5- tot 17-jarigen, ingeschakeld om te werken. Ten slotte geeft 88 % van de kinderen van 1 tot 14 jaar aan ten minste één vorm van fysieke straf of psychologische mishandeling te hebben ondergaan door een verantwoordelijke volwassene (UNICEF, 2022).

Een structuur als geen ander

Toen ik aankwam in de gebouwen van het verblijfscentrum van Terres Rouges Bénin voor de allerjongsten, gelegen in Cadjehoun (een wijk van Cotonou), werd ik verwelkomd door enigszins ongemakkelijke glimlachjes, kindergelach, maar vooral door een supergemotiveerd team. De directeur, Hermann Hessou Jesse, medeoprichter van de structuur, vertelde me over het ontstaan van het project:

“Veel verenigingen gaven eten, boden onderdak of onderwijs, maar slechts weinigen pakten de diepere oorzaken van het straatleven aan. Wij wilden werken op psychosociaal vlak, aan de onzichtbare wonden. Zonder dat is reïntegratie niet duurzaam. “

Deze overtuiging vormt de ruggengraat van Terres Rouges Bénin, in combinatie met een tweeledige aanpak die zowel curatief als preventief is. Curatief, omdat de organisatie kinderen opvang, onderwijs en individuele psychologische begeleiding biedt. Preventief, omdat ze aan de bron, binnen de families en gemeenschappen zelf, actie onderneemt om te voorkomen dat nog meer kinderen op straat terechtkomen. Zoals Hermann mij uitlegde, wil Terres Rouges Bénin niet alleen kinderen redden, maar ook een verscheurd sociaal weefsel herstellen: “Kinderarmoede is niet alleen een kwestie van geld. Ze ontstaat door het uiteenvallen van gezinnen en het verdwijnen van de gemeenschapszin – wat we hier de derde gemeenschap noemen. Vroeger, als een gezin in moeilijkheden verkeerde, nam de buurman of oom het kind op. Tegenwoordig is het de straat die het kind opvangt.”

Opmerkelijke vrouwen en mannen

Wat bij Terres Rouges Bénin opvalt, naast haar missie, zijn de uitzonderlijke mensen die haar tot leven brengen. Van deze vele mensen heb ik drie mogen interviewen: Hermann Hessou Lesse, Juliette Da Silva en Eugène Dahoué.

Juliette Da Silva: de zachte stem van het onderwijs

Juliette Da Silva is verantwoordelijk voor het centrum en werkt al meer dan tien jaar bij Terres Rouges Bénin. Ze is opgeleid als gespecialiseerd opvoedster en kwam in 2013 bij de organisatie, eerst als stagiaire, daarna als animator-opvoedster en vervolgens als verantwoordelijke voor het centrum. Tegenwoordig coördineert ze de opvang, begeleiding en dagelijkse opvolging van kinderen van 4 tot 12 jaar: jongens en meisjes die vaak een moeilijk, soms gebroken leven hebben gehad, maar die dankzij de geduldige aandacht van haar team beetje bij beetje hun zelfvertrouwen terugvinden.

“Hier wordt niet geoordeeld. We luisteren, we begrijpen, we bouwen weer op. Het kind blijft hier niet om voor altijd beschermd te worden, maar om klaar te zijn om terug te keren naar zijn familie of om waardig in de samenleving te leven.”

Haar roeping is geen toeval. Juliette voelt zich al sinds jaar en dag op haar gemak bij kinderen. Dit gemak is uitgegroeid tot een echte toewijding: het begeleiden van kinderen die achterblijven, die onopgemerkt blijven, die als ‘anders’ worden beschouwd of die zich in stilzwijgen hullen. Ze spreekt met veel tederheid over degenen die ze ‘de zwijgzame kinderen’ noemt: “Vaak zijn het juist degenen die het rustigst lijken, die de meeste aandacht nodig hebben. Ze vragen niets, maar hun blik zegt alles.”

Als ik haar tussen de kinderen zie, aandachtig en beheerst, doet ze me denken aan Bagheera uit Het Jungleboek: zachtaardig maar standvastig, beschermend zonder te verstikken, een waakzame bewaker. Juliette belichaamt diezelfde rustige kracht, die discrete beschermster die stil waakt, maar wiens aanwezigheid alleen al voldoende is om te kalmeren. Voor Juliette is Terres Rouges Bénin veel meer dan een opvangcentrum: het is een plek waar elk kind niet alleen in zijn basisbehoeften kan voorzien – eten, slapen, zich veilig voelen – maar vooral ook zijn familie- en sociale banden kan herstellen. Ze ziet het centrum als een overgangsfase, een plek waar het kind kan rusten, tot rust kan komen en zijn waardigheid kan herwinnen voordat het weer verder gaat met zijn leven.

“Het is niet onze taak om de kinderen hier te houden, maar om hen de sleutels te geven om verder te gaan, om hun vermogen om in een stabiele omgeving te leven, te herstellen en om weer een plaats in de samenleving te vinden.” In haar visie combineert Terres Rouges Bénin hoge educatieve eisen met aandacht en zorgzaamheid. Juliette en haar team werken ook samen met families, leerkrachten en buren om een duurzame terugkeer van de kinderen in de gemeenschap voor te bereiden.

“Een kind kan zich niet alleen herstellen; ook zijn omgeving moet worden verzorgd.”

Juliette gaat de uitdagingen echter niet uit de weg. Ze benadrukt de noodzaak om de netwerken en synergiën tussen lokale en internationale organisaties die zich inzetten voor kinderbescherming te versterken: “We hebben nog steeds te weinig contacten met andere organisaties die onze strijd delen. Door beter te netwerken zouden we onze werkwijzen kunnen uitwisselen, meer zichtbaarheid krijgen en misschien profiteren van stabielere financiële steun.”

Ten slotte droomt Juliette van een schaalvergroting: “Jonge meisjes verlaten het centrum vaak te snel. We zouden ze wat langer moeten kunnen begeleiden en hen de nodige middelen moeten geven om de realiteit van de samenleving het hoofd te bieden.”

Eugène Dahoué: de man die het plezier in het spel terugbrengt

Bij Terres Rouges Bénin stralen sommige gezichten meteen een natuurlijke warmte en vriendelijkheid uit. Dat van Eugène Dahoué is een van de meest opvallende. Hij is opgeleid als gespecialiseerd opvoeder en kwam in 2014 bij het team. Tien jaar later is hij een onmisbare figuur geworden in het centrum, bekend om zijn geruststellende aanwezigheid en zijn vermogen om bij de kinderen die vonk van vreugde weer aan te wakkeren die door het leven op straat vaak is gedoofd.

“Als ze hier aankomen, zijn velen vergeten wat spelen, lachen of gewoon vertrouwen hebben in een volwassene betekent. Mijn rol is om hen dat terug te geven.”

Voordat hij bij Terre Rouge kwam, heeft Eugène zelf verlies en onzekerheid gekend. Hij verloor zijn ouders op zeer jonge leeftijd en deze persoonlijke wonde heeft zijn roeping gevormd. “Ik weet hoe het is om op te groeien zonder houvast. Daarom wilde ik voor anderen doen wat niemand voor mij heeft kunnen doen.”

Zijn betrokkenheid is dus niet puur professioneel, het is ook instinctief. Op de binnenkoer van het centrum straalt Eugène. Hij lacht luid, maakt grapjes met de kinderen en lijkt altijd klaar om een potje voetbal of een muzikaal moment te improviseren. Met zijn imposante gestalte, zijn zachte blik en zijn oprechte lach doet Eugène me denken aan Baloo. Die grote, beschermende beer, die zowel vrolijk als wijs is en met veel tederheid over Mowgli waakt. Ik herken in hem dezelfde instinctieve zorgzaamheid: het vermogen om mensen aan het lachen te maken, te kalmeren en te beschermen zonder hen te overweldigen. Net als Baloo leert hij de kinderen sterk te zijn en te lachen zonder hun kwetsuren te ontkennen, om gewoon weer zichzelf te worden.

“Door middel van voetbal, theater, spelletjes of zelfs een simpele tekening bouwen we het kind van binnenuit weer op. Het krijgt weer vertrouwen, het leert weer zichzelf te zijn. ” Voor Eugène is spelen geen anekdotisch gegeven, maar een echte therapie. Achter elke lach, elke sprint, elk moment van onbezorgdheid schuilt een geduldig werk van emotionele genezing. Want deze kinderen hebben vaak op straat geleefd, honger geleden, geweld ondergaan of zijn door hun familie verstoten.

“Velen zijn opgegroeid in een wereld zonder veel vriendelijkheid of behulpzaamheid van anderen. Hier ontdekken ze dat volwassenen er voor hen kunnen zijn, zonder iets van hen te verwachten, alleen voor hun welzijn. Het is die andere blik die hen geneest.” Maar daar houdt zijn werk niet op. Eugène neemt ook deel aan preventie- en bemiddelingsmissies van Terre Rouge. Hij ontmoet ouders, luistert naar hen en geeft hen advies.

“Vaak zijn ouders niet slecht. Ze herhalen gewoon wat ze zelf hebben meegemaakt: strengheid, autoriteit, angst. Wij laten hen zien dat je ook zonder geweld kan opvoeden.”

Door dit geduldige werk draagt hij bij aan de verspreiding van een nieuwe opvoedingscultuur, gebaseerd op geweldloosheid, luisteren en wederzijds respect. “Als een vader die zijn zoon had verstoten op een dag terugkomt naar het centrum om zijn diploma-uitreiking bij te wonen, is dat een enorme overwinning. Dat is re-integratie: niet alleen een dak boven het hoofd, maar ook verzoening.”

Voor Eugène is zijn grootste beloning om de kinderen te zien lachen en rennen of gewoon rustig te zien slapen na dagen, weken of zelfs maanden zwerven. Hij belichaamt deze filosofie die de kracht van Terres Rouges Bénin vormt: een eenvoudige, vrolijke menselijkheid die diep geworteld is in de zorg voor de ander. Net als Baloo heeft hij geen grote woorden nodig om zijn boodschap over te brengen: zijn lach, zijn hand op een schouder, zijn aanwezigheid zijn voldoende om de kinderen eraan te herinneren dat ook zij het recht hebben om geliefd te worden en te dromen.

Hermann Hessou Lesse: de bouwer van referentiepunten

Hermann Hessou Lesse is psycholoog van opleiding en medeoprichter en directeur van Terres Rouges Bénin. Zijn roeping is ontstaan uit een persoonlijk verhaal dat gekenmerkt wordt door ballingschap en politiek geweld tijdens zijn jeugd in Togo. Al op jonge leeftijd begreep hij hoe belangrijk het is dat kinderen, die vaak machteloos staan tegenover de beslissingen van volwassenen, gehoord worden.

“Je komt niet toevallig in dit beroep terecht. Ik wilde een plek creëren waar kinderen weer een stem en een plek krijgen.”

 

Sinds 2009 bouwt hij Terres Rouges Bénin op rond een sterke overtuiging: re-integratie kan niet duurzaam zijn zonder innerlijke genezing. Onder zijn leiding heeft de organisatie zich ontwikkeld volgens een unieke aanpak: de psychologische wonden van kinderen verzorgen en tegelijkertijd de familiale en sociale banden herstellen. “De straat mag geen vervanging zijn voor het gezin. We moeten die derde gemeenschap, die vroeger zorgde voor kinderen in moeilijkheden, opnieuw uitvinden.”

Met zijn rustige, bedachtzame en veeleisende houding doet Hermann me denken aan Akela, de leider van de roedel. Net als hij geeft hij op een wijze en vastberaden manier leiding, zonder zijn stem te verheffen, zich ervan bewust dat zijn kracht niet zozeer in autoriteit ligt, maar in het goede voorbeeld geven. Hermann is niet alleen een directeur, maar ook iemand die betekenis geeft, een visionaire gids die zijn team inspireert met zijn menselijkheid en nauwkeurigheid.

Verhalen die het vertrouwen herstellen

Terres Rouges Bénin heeft tientallen succesverhalen, maar sommige blijven je bij.

Zo is er Narcisse, een jonge man die elke opleiding weigerde en ervoor koos om op straat te blijven leven. In plaats van hem op te geven, bleef het team straathoekwerkers, die door de straten trekken om contact te houden met de kinderen, hem volgen. Twee jaar later had Narcisse genoeg gespaard om een winkel te openen op de Dantokpa-markt. Vandaag is hij vader en zelfstandige ondernemer.

Er is ook een voormalige sekswerker, wier naam we niet zullen noemen, die vroeger pooier was en nu gemeenschapsvertegenwoordiger is voor Terres Rouges Bénin. Ze maakt haar vroegere collega’s ervan bewust dat ze geen minderjarigen meer mogen opvangen in de getto’s.

De oorzaken van kinderarmoede begrijpen: meer dan alleen cijfers

Voor de leden van Terres Rouges Bénin kan kinderarmoede in Benin niet worden teruggebracht tot enkel economische ellende. Het is het resultaat van een opeenstapeling van oorzaken: gezinsbreuken, hertrouwen, gebrek aan inzicht, geloof in hekserij, huiselijk geweld, migratie, snelle verstedelijking. Vroeger, wanneer een kind werd verstoten of in de steek gelaten, kon het nog rekenen op de gemeenschap, een traditioneel solidariteitsnetwerk waarin buren, ooms, dorpsoudsten of wijkhoofden het kind op natuurlijke wijze opvingen en beschermden. Vandaag is deze band grotendeels verdwenen. In veel gevallen sluit de gemeenschap de ogen en worden deze kinderen op straat gezet. Juliette vat het als volgt samen: “Veel kinderen worden beschuldigd van hekserij, verstoten door hun ouders of als dienstknecht geplaatst. Anderen worden gewoon aan hun lot overgelaten, omdat hun ouders moeten zien te overleven.”

Terres Rouges Bénin bestrijdt deze realiteit op twee fronten: door individuele wonden te verzorgen en gezinnen bewust te maken van andere opvoedingsmodellen en door te proberen de gemeenschap nieuw leven in te blazen. Eugène benadrukt: “Bij ons in Bénin denken we dat het opvoeden van een kind betekent dat je het breekt. Wij, bij Terres Rouges, laten zien dat je zonder geweld kunt opvoeden; door te luisteren en geduld te hebben.”

Een universele strijd, centraal in de Duurzame Ontwikkelingsdoelstellingen

Wat Terres Rouges in Benin bereikt, heeft een weerklank tot ver buiten de grenzen van Benin. De organisatie sluit volledig aan bij de internationale dynamiek van de Duurzame Ontwikkelingsdoelstellingen (SDG’s), met name SDG 1 – Uitbanning van armoede, maar ook SDG 3 (Goede gezondheid en welzijn), SDG 4 (Kwaliteitsonderwijs) en SDG 16 (Vrede, rechtvaardigheid en sterke instellingen). Door straatkinderen een tweede kans te geven, pakt Terres Rouges Bénin de oorzaken van armoede aan: marginalisatie, het verbreken van sociale banden en het verlies van gemeenschapsnormen. Zoals Hermann benadrukt:

“Als we armoede echt willen bestrijden, moeten we de gemeenschap herstellen. Kinderen mogen niet langer als een last worden gezien, maar als een collectieve verantwoordelijkheid.”

En ik, waar pas ik in dit alles?

Persoonlijk heeft deze onderdompeling een diepe indruk op mij gemaakt. Als bio-ingenieur werk ik gewoonlijk aan systemen, waterdebieten en netwerken. Maar bij Terres Rouges Bénin heb ik de essentie van menselijke ontwikkeling ontmoet: vrouwen en mannen die dag na dag met veel geduld en zachtheid levens opnieuw opbouwen. Het zijn stille helden, zonder schijnwerpers of grote subsidies, maar met een enorme impact. Deze ontmoetingen hebben me eraan herinnerd dat duurzame ontwikkeling niet alleen wordt gemeten in tastbare infrastructuur, maar ook in menselijke relaties.

Ik nodig je uit om Terres Rouges Bénin te ontdekken, je te verdiepen in de geschiedenis, de uitdagingen en de successen van deze organisatie. Informatie verzamelen is al een verandering van perspectief. En initiatieven zoals deze verdienen het om bekend te worden en gedeeld te worden. Er aandacht aan schenken is al heel wat.