Elektriciteit, drijvende kracht van empowerment

In Muite eindigden de avonden vroeger onder kerosinelampen in rokerige keukens. Nu zoemen minigrids rustig op de achtergrond; zonne-energie voorziet lampen, mixers en lasmachines van stroom. Maar gewoonten verander je niet zomaar met elektriciteit alleen. Een rechtvaardige en duurzame energietransitie speelt in op de opinies, lokale tradities en dagelijkse realiteit van de gemeenschappen.

Toegang tot energie omzetten in inclusieve ontwikkeling

Via het Renewable Energy for Rural Development Project (RERD2+) hebben Enabel en het Mozambikaanse Nationale Energiefonds (FUNAE) vijf minigrids op zonne-energie voorzien in de provincies Nampula en Zambezia. De ambities van het project reiken verder dan enkel huizen verlichten: het project wil van toegang tot energie een katalysator maken voor ondernemerschap en inclusieve ontwikkeling.

In samenwerking met een lokaal adviesbureau hielp het project lokale kook- en metaal- en houtbewerkersverenigingen om toegang te krijgen tot elektrische apparaten om zo hun bedrijven te ontwikkelen. Dat ging gepaard met technische demonstraties en bezoeken ter plekke die in juni 2025 samen met FUNAE werden georganiseerd. De bezoeken brachten een belangrijk inzicht aan het licht. Infrastructuur alleen zorgt niet voor verandering. Of mensen nieuwe technologieën aannemen, hangt af van hoe goed die passen in de dagelijkse routines, culturele normen en gemeenschapsdynamieken.

Van biomassa naar schoon koken

Dat zien we vooral in de verschuiving van brandhout en houtskool naar schone kooktechnologie. Om die verschuiving in Muite en Milhana te ondersteunen, voorzag het project kookverenigingen van elektrische fornuizen, grills en mixers als gezondere en duurzamere alternatieven. Veel van de apparaten bleven echter ongebruikt, deels door een gebrek aan vertrouwdheid. Er werden kookdemonstraties georganiseerd en die sessies brachten ook diepere sociale uitdagingen aan het licht. De demonstraties moeten verder gaan dan simpelweg individuele vaardigheden aanleren. Ze moeten rekening houden met hoe technologieën worden aangenomen binnen gemeenschappen en huishoudens.

Zoals in veel landen is koken in Mozambique een vrouwelijke aangelegenheid. Tradities en technieken worden van generatie op generatie doorgegeven en de keuken is de plaats waar gendernormen bevestigd worden maar ook waar generaties samenkomen. Als je daar dan schone kookapparaten wil introduceren, kan dat de gewoonten verstoren, vooral als het de smaak of textuur van gerechten verandert.

Verenigingen in beide dorpen bestaan bijna volledig uit vrouwen. Maar in veel huishoudens hebben mannen de controle over financiën. Ze beïnvloeden de beslissingen over het betalen van elektriciteitsrekeningen of het vervangen van apparaten. Generatieverschillen bepalen ook of een nieuwe technologie al dan niet wordt aangenomen.

In Muite woonden de oudere vrouwen de demonstraties bij, terwijl jongere vrouwen andere taken kregen toebedeeld, waardoor intergenerationeel leren en de legitimiteit van de nieuwe technologieën werden beperkt. Pas als alle leeftijdsgroepen deelnemen aan de opleidingen en de bredere gemeenschap, waaronder ook mannen, worden betrokken, heeft schoon koken een toekomst.

Koken voor empowerment

Kookverenigingen zijn niet enkel de bewaarders van voedseltradities. Ze zijn ook ondernemers. Ze voorzien de catering voor lokale festiviteiten en zorgen zo voor inkomsten en zichtbaarheid. Om van dat model een succesverhaal te maken, moeten nieuwe technologieën worden aanvaard door zowel de leden van de vereniging als hun gemeenschappen. In Milhana werden bijvoorbeeld elektrische mixers geïntroduceerd door sap te maken van lokaal fruit en het te verdelen aan mannen en vrouwen.

Het was simpel en het zorgde voor enthousiasme. Het toont hoe demonstraties met vertrouwde smaken en ingrediënten aanvaarding door de gemeenschap en bijgevolg de groei van het bedrijf kunnen bevorderen.

Cultuur en technologie: noodzakelijke integratie

De ervaring van RERD2+ toont dat gedragsverandering in energiegebruik nooit enkel puur technisch is. Het vereist een diepgaand begrip van cultuur, identiteit en relaties. Schoon koken illustreert dat perfect: zelfs als technologieën gezondheids- en milieuvoordelen beloven, lopen ze het risico om verworpen te worden als ze de lokale gebruiken en voorkeuren niet respecteren.

Om impact te hebben, moeten oplossingen voor hernieuwbare energie daarom samen met gemeenschappen worden ontworpen in plaats van voor hen. Demonstraties die lokale eetgewoontes weerspiegelen, workshops waarbij verschillende generaties betrokken worden en ruimtes waar zowel vrouwen als mannen kunnen deelnemen, creëren legitimiteit en eigenaarschap. Wanneer de infrastructuur wordt aangepast aan de context en mensen actieve partners zijn in het gebruik ervan, wordt elektriciteit meer dan energie. Ze wordt de drijvende kracht van empowerment.